Қостанай облысы Қостанай қаласының № 2 сотының өтiнiшi бойынша «Жылжымайтын мүлiкке құқықтарды және онымен жасалатын мәмiлелердi мемлекеттiк тiркеу туралы»

2007 жылғы 26 шiлдедегi № 310-iii Қазақстан Республикасы

Заңының 9-бабы 3-тармағының және 25-бабының 1-тармағы

6) тармақшасының конституциялылығын тексеру туралы

 

Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесiнiң

2008 жылғы 23 сәуiрдегi № 4 Нормативтiк Қаулысы

 

Қазақстан    Республикасы    Конституциялық    Кеңесi,    Төраға И.И.   Рогов,   Кеңес   мүшелерi   I.Ж.   Бақтыбаев,   Н.В.   Белоруков, А.Н. Жайылғанова, В.А. Малиновский, Ү.М. Стамқұлов қатысқан құрамда, мыналардың:

Қазақстан     Республикасы     Парламентi     Сенатының     өкiлi

–    Қазақстан    Республикасы    Парламентi    Сенатының    депутаты И.Ә. Әмiровтiң,

Қазақстан     Республикасы     Парламентi     Мәжiлiсiнiң     өкiлi

–    Қазақстан    Республикасы    Парламентi    Мәжiлiсiнiң    депутаты Р.Қ. Сәрпековтiң,

Қазақстан    Республикасы    Үкiметiнiң    өкiлi    –    Қазақстан

Республикасының Әдiлет вице-министрi Д.Р. Құсдәулетовтың, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының өкiлi – Қазақстан

Республикасы Жоғарғы Сотының азаматтық iстер жөнiндегi алқасының төрағасы М.Т. Әлiмбековтiң,

Қазақстан     Республикасы     Бас     прокуратурасының     өкiлi

–    Қазақстан    Республикасы    Бас    Прокурорының    орынбасары А.Қ. Дауылбаевтың,

Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөнiндегi уәкiлдiң   өкiлi   –   Адам   құқықтары   жөнiндегi   ұлттық   орталықтың басшысы   В.А.   Калюжныйдың   қатысуымен,   өзiнiң   ашық отырысында  Қостанай  облысы  Қостанай  қаласының  №  2  сотының «Жылжымайтын   мүлiкке   құқықтарды   және   онымен   жасалатын мәмiлелердi  мемлекеттiк  тiркеу  туралы»  2007  жылғы  26  шiлдедегi № 310-III Қазақстан Республикасы Заңының 9-бабының 3-тармағын және 25-бабы 1-тармағының 6) тармақшасын конституциялық емес деп тану туралы ұсынысын қарады.

Конституциялық iс жүргiзу материалдарын зерделеп, баяндамашы – Конституциялық Кеңестiң мүшесi Ү.М. Стамқұловтың хабарлауын, отырысқа қатысушылардың сөйлеген сөздерiн тыңдап, сарапшының – заң ғылымдарының кандидаты, Каспийлiк  қоғамдық университеттiң профессоры С.И. Климкиннiң қорытындысымен танысып шығып, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесi

 

АНЫҚТАДЫ:

 

Қазақстан Республикасы Конституциялық  Кеңесiне 2008   жылғы 1 сәуiрде   Қостанай   облысы   Қостанай   қаласының № 2 сотының «Жылжымайтын мүлiкке құқықтарды және онымен жасалатын  мәмiлелердi  мемлекеттiк тiркеу  туралы»  2007  жылғы 26  шiлдедегi  №  310-III  Қазақстан  Республикасы  Заңының  (бұдан әрi – Заң)   9-бабының 3-тармағын және 25-бабы 1-тармағының 6) тармақшасын конституциялық емес деп тану туралы ұсынысы келiп түстi.

Ұсыныстан келiп шығатыны, Қостанай облысы Қостанай қаласының   №   2   сотының   iс   жүргiзуiнде   М.В.   Дэррдiң   және М.П. Борлистiң «Қазақстан Республикасы Әдiлет министрлiгiнiң Қостанай қаласы Халыққа қызмет көрсету орталығы» мемлекеттiк мекемесiне (бұдан әрi – Халыққа қызмет көрсету орталығы) талаптары бойынша азаматтық iстер жатыр. Тiркеушi органға   құжаттарды берудiң алты айлық мерзiмiн өткiзiп алуына  байланысты (Заңның 25-бабы 1-тармағының 6) тармақшасы), Халыққа қызмет көрсету орталығының жылжымайтын мүлiкке құқықтарды және онымен жасалатын мәмiлелердi мемлекеттiк тiркеуге (бұдан әрi – мемлекеттiк тiркеу) құжаттар қабылдаудан бас тартуы көрсетiлген азаматтардың сотқа жүгiнуiне негiз болған. Аталған Заңның 9-бабының 3-тармағына сәйкес өткiзiп алған мерзiмдi қалпына келтiру сот тәртiбiмен жүзеге асырылады.

Азаматтық   iстердi   сот   талқылауына   дайындау   процесiнде

Қостанай облысы Қостанай қаласының № 2 соты, Заңның 9-бабының 3-тармағы  және  25-бабы  1-тармағының  6)  тармақшасы  адамның және азаматтың Қазақстан Республикасы    Конституциясының 26-бабында    баянды    етiлген    құқықтары    мен    бостандықтарына нұқсан келтiредi деп тапқан. Өз ұсынысында сот «Заңның 25-бабы 1-тармағының 6) тармақшасында көзделген алты айлық мерзiмдi өткiзiп алуы себептi, мемлекеттiк тiркеуге келiп түсетiн құжаттарды қабылдаудан бас тарту жылжымайтын мүлiк иесiнiң конституциялық құқықтарын  бұзады.  Тiркеудiң  болмауы  заң  жүзiнде  мүлiкке  иелiк ету,   пайдалану   және   билiк   етудiң   мемлекет   қамтамасыз   еткен заңды   мүмкiншiлiгiне   кедергi   келтiредi,   жеке   меншiк   құқығына кепiлдiк берiлетiндiгi және меншiк иесiнiң құқықтары шектелуiне жол берiлмейтiндiгi туралы конституциялық принципке қайшы келедi», деп атап көрсеткен.

Ұсыныста, заңмен белгiленген мерзiмдердi, егер олар сот дәлелдi деп таныған себептермен өткiзiлiп алынса, сот қалпына келтiре  алады  деп  атап  көрсетiледi  (1999  жылғы  13  шiлдедегi

№  412-I  Қазақстан Республикасы  Азаматтық  iс  жүргiзу  кодексiнiң 128-бабының екiншi бөлiгi). Осыны негiзге ала отырып, Қостанай қаласының № 2 соты «тiркеу мерзiмi дәлелдi себептерсiз өткiзiлiп алынған  жағдайларда  заң  ұқсастығын  қолдана  отырып  (ҚР  АК-тiң 5-бабы), сот оларды қалпына келтiруден бас тартуға мiндеттi» деп пайымдайды. Соттың пiкiрiнше, құжаттарды тiркеу мерзiмiн қалпына келтiруден бас тарту меншiк иесiнiң дауланбайтын, заңмен кепiлдiк берiлетiн құқықтары бұзылуына әкеп соқтырады.

Осыған байланысты, сот Конституцияның 78-бабына сәйкес азаматтық   iстер бойынша   iс   жүргiзудi   тоқтата   тұрып,   Заңның 9-бабының 3-тармағын және 25-бабы  1-тармағының 6) тармақшасын конституциялық емес деп тану туралы ұсыныспен Конституциялық Кеңеске жүгiндi.

«Жылжымайтын мүлiкке құқықтарды және онымен жасалатын мәмiлелердi  мемлекеттiк  тiркеу  туралы»  2007  жылғы  26  шiлдедегi № 310-III Қазақстан Республикасы Заңының 9-бабы 3-тармағының және 25-бабының 1-тармағы 6) тармақшасының конституциялылығын тексерген кезде Конституциялық Кеңес мынаны негiзге алды.

1.   Қазақстан Республикасы Конституциясының меншiк туралы ережелерi, адам және адамның өмiрi, құқықтары мен бостандықтары ең қымбат қазынасы болып табылатын Қазақстанның демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтiк мемлекет ретiнде орнығуының саяси-құқықтық бастауларын құрайды.

Конституцияның 6-бабы 2-тармағының нормаларында «меншiк мiндет жүктейдi, оны пайдалану сонымен қатар қоғам игiлiгiне де қызмет етуге тиiс. Меншiк субъектiлерi мен объектiлерi, меншiк иелерiнiң өз құқықтарын жүзеге асыру көлемi мен шектерi, оларды қорғау кепiлдiктерi заңмен белгiленедi» деп көзделген. Бұл, меншiктiң құқықтық тәртiбi, меншiк иесiнiң өз құқықтарын жүзеге асыру көлемi мен шектерi заңмен реттеледi дегендi бiлдiредi (Конституциялық Кеңестiң 1999 жылғы 3 қарашадағы № 19/2 қаулысы).

1994    жылғы    27    желтоқсандағы    №    268-ХIII    Қазақстан

Республикасы  Азаматтық  кодексiнiң  (Жалпы  бөлiм)  118-бабының 1-тармағына сәйкес (бұдан әрi – Азаматтық кодекс), қозғалмайтын заттарға меншiк құқығы мен басқа да құқықтар, бұл құқықтарға шек қою, олардың пайда болуы, ауысуы және тоқтатылуы мемлекеттiк тiркелуге тиiс.

Мiндеттi мемлекеттiк тiркеуге жататын жылжымайтын мүлiкке құқықтар  (құқықтар  ауыртпалықтары),  сондай-ақ  мәмiлелер,  егер заңда және өзге де заңнамалық актiлерде өзгеше көзделмесе, олар мемлекеттiк тiркелген сәттен бастап туындайды (Азаматтық кодекстiң 155-бабының 1-тармағы, Заңның 7-бабының 1-тармағы). Азаматтық кодекстiң 236-бабының 3-тармағымен, қозғалмайтын мүлiк мемлекеттiк тiркелуге тиiс реттерде, оған меншiк құқығы осылайша тiркелген кезден бастап пайда болатыны көзделген.

Мемлекеттiк тiркеу – «осы Заң мен өзге де заңдарда белгiленген тәртiппен және мерзiмдерде жылжымайтын мүлiкке құқықтардың (құқықтар ауыртпалықтарының) туындауын, өзгеруiн немесе тоқтатылуын және құқықтық кадастрдағы мемлекеттiк тiркеудiң өзге де объектiлерiн мемлекеттiң тануы мен растауының мiндеттi рәсiмi» (Заңның 1-бабының 6) тармақшасы).

Мемлекеттiк    тiркеудiң    мiндеттi    сипаты,    қандай    да    бiр мерзiм  аяқталуына  қатыссыз,  заңды  түрде  алынған  мүлiкке құқықтарды тиiстi тiркеушi орган белгiленген тәртiппен тiркеуге тиiс екендiгiн бiлдiредi.

Заңның 9-бабының 1-тармағымен көзделген мемлекеттiк тiркеуге құжаттарды берудiң мерзiмi, бiр жағынан, азаматтарды құжаттар берудiң заңмен белгiленген мерзiмiн сақтауға, екiншi жағынан, – мемлекеттi тиiстi құқықтардың заңды түрде туындауын, ауысуын немесе  тоқтатылуын  тануы  мен  растауының  рәсiмiн  қамтамасыз етуге мiндеттейдi. Жылжымайтын мүлiкке заңды  негiзде иелiк етiп, пайдаланып жүрген тұлға бұл мүлiктi тiркетуге мiндеттi және тiркеушi органнан мемлекеттiк тiркеумен байланысты iс-әрекеттер жасауды талап етуге хақылы.

Конституциялық  Кеңес,  мемлекеттiк  тiркеуге  құжаттарды берудiң белгiленген алты айлық мерзiмi жылжымайтын мүлiкке құқықтың және онымен жасалатын мәмiлелердiң құқықтық айқындылығы қамтамасыз етiлуiне септiгiн тигiзуге қаратылған, деп пайымдайды. Көрсетiлген мерзiм сондай-ақ тәртiптеу  сипатына  ие, өйткенi  оны  сақтамағаны  үшiн  әкiмшiлiк  жауаптылық  белгiленген (2001 жылғы 30 қаңтардағы № 155-II Қазақстан Республикасының Әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы кодексiнiң 354-3-бабы).

Осылайша, Конституциялық Кеңестiң пiкiрiнше, мемлекеттiк тiркеудiң мiндеттi сипаты, құжаттарды беру үшiн заңмен белгiленген мерзiмдi өткiзiп алу айыпты тұлғалардың жауаптылығы (әкiмшiлiк жауаптылығы)   нысанындағы   құқықтық   салдарға   әкеп   соқтыруы мүмкiн екендiгiн, бiрақ құжаттар қабылдаудан және құқықты (құқық ауыртпалығын) тiркеудiң өзiнен бас тарту үшiн негiз болуға тиiс еместiгiн бiлдiредi.

2.   Негiзгi Заңның 76-бабының 2-тармағына сәйкес сот билiгi

Республика  Конституциясының,  заңдарының,  өзге  де  нормативтiк құқықтық актiлерiнiң, халықаралық шарттарының негiзiнде туындайтын барлық iстер мен дауларға қолданылады.

Конституциялық   Кеңестiң   2000   жылғы   20   желтоқсандағы

№  21/2  қаулысында,  Конституцияның  76-бабы  2-тармағының ережесi    «меншiк    құқығының    даусыз    тәртiппен    тоқтатылуына жол  бермейдi»  деп  атап  көрсетiледi.  Негiзгi  Заңның  13-бабының 2-тармағына сәйкес «әркiмнiң өз құқықтары мен бостандықтарының сот арқылы қорғалуына құқығы бар», бұл «кез келген адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қорғау және қалпына келтiру үшiн сотқа шағынуға құқығы бар» екенiн бiлдiредi (Конституциялық Кеңестiң 1999 жылғы 29 наурыздағы № 7/2 қаулысы).  Сот  арқылы  қорғалу  құқығы iс жүргiзу  құқығына  жатады және адам оны бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың негiзгi   құралы   ретiнде   пайдаланады (Конституциялық Кеңестiң 2001 жылғы 11 мамырдағы № 5/2 қаулысы).

Жоғарыда ба