Қазақстан Республикасы Жер кодексiнiң Қазақстан

Республикасы Конституциясына сәйкестiгi туралы

 

Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесiнiң

2003 жылғы 10 маусымдағы № 8 қаулысы

 

Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi, Төраға Ю.А.   Хитрин,   Кеңес   мүшелерi   Х.Ә.   Әбiшев,   Қ.Ж.   Балтабаев, С.Ф. Бычкова, А. Есенжанов, А.К. Котов және Қ.Ә. Омарханов қатысқан құрамда, мыналардың:

Мемлекет басшысының өкiлiРеспублика Президентi Әкiмшiлiгiнiң Мемлекеттiк-құқық  бөлiмiнiң сектор меңгерушiсi А.Ш. Аккулевтiң,

Республика Әдiлет министрi О.И. Жұмабековтiң, Республика           Парламентi           Сенатының           депутаты Л.Н. Бурлаковтың,

 Республика Парламентi Мәжiлiсiнiң депутаттары Ж.Н. Әбдиев пен A.A. Бейсенбаевтың,

Республика Бас Прокурорының орынбасары А.Қ. Дауылбаевтың,

Республика Ауыл  шаруашылығы вице-министрi А.Қ. Құрышбаевтың,

Республика Жер ресурстарын басқару жөнiндегi агенттiгiнiң төрағасы Б.С. Оспановтың қатысуымен,

өзiнiң ашық отырысында Қазақстан Республикасы Президентiнiң Қазақстан Республикасы Жер кодексiнiң конституциялылығын тексеру туралы өтiнiшiн қарады.

Конституциялық iс жүргiзу материалдарын зерделеп, баяндамашы – Конституциялық Кеңестiң мүшесi Қ.Ә. Омархановтың хабарын, өтiнiш субъектiсi өкiлiнiң және отырысқа қатысушылардың сөздерiн тыңдап шығып, Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi мынаны

 

АНЫҚТАДЫ:

 

Қазақстан   Республикасының   Жер   кодексiн   2003   жылғы

19 мамырда Республика Парламентi Қазақстан Республикасы Конституциясының 61-бабы 7-тармағына сәйкес дауысқа салмай қабылдап, 2003 жылғы 27 мамырда Республика Президентiнiң қол қоюына ұсынған.

Республиканың Жер кодексiн конституциялылығы тұрғысында қарай отырып, Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi Қазақстан Республикасы Конституциясының жер заңдарын құқықтық реттеуге негiз етiп алынуға тиiс мынадай түбегейлi ережелерiн ескердi:

1) жалпы бастаулары мен принциптерi (2-баптың 2-тармағы,   4-баптың 1 және 2-тармақтары, 5-баптың 1 және 2-тармақтары, 6-бап );

2) азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын реттейтiн нормалар (12-баптың 2 және 5-тармақтары, 13-баптың 2-тармағы, 14-бап, 26-баптың 2, 3 және 4-тармақтары, 31-баптың 1-тармағы, 38-бап , 39-баптың 1-тармағы).

1.   Конституцияның  6-бабы  3-тармағына  сәйкес  «Жер  және оның қойнауы, су көздерi, өсiмдiктер мен жануарлар дүниесi, басқа да табиғи ресурстар мемлекет меншiгiнде болады. Жер, сондай-ақ заңда белгiленген негiздерде, шарттар мен шектерде жеке меншiкте де болуы мүмкiн».

Бұл конституциялық нормалар, жер қатынастарын реттеу кезiнде   Конституция,   мемлекеттiң   жерге   деген   ерекше   меншiгi режимiн   белгiлеуге   дейiн   бара   отырып,   меншiктiң   және   жер айналымының  құқықтық  режимдерiн  айқындауда  мемлекеттiң жоғары тұруын баянды ететiнiн бiлдiредi. Бұл орайда Республикада меншiк  пен  жер  қатынастарының  құқықтық  мәселелерi  заңдармен және заңдық күшi жағынан солармен тең заңнамалық актiлермен, Республика Конституциясының жалпы бастаулары мен нормалары негiзiнде реттеледi (Конституцияның 4-бабының 1 және 2-тармақтары,  Конституциялық  Кеңестiң  2000  жылғы  13  сәуiрдегi

№ 2/2 және 2003 жылғы 23 сәуiрдегi № 4 қаулылары).

Азаматтардың әлеуметтiк-экономикалық салада өздерiнiң конституциялық   құқықтары   мен   бостандықтарын   жүзеге   асыруы үшiн қолайлы заңдық жағдай мен кепiлдiк жасауға, соның iшiнде Конституцияның 6-бабы 3-тармағына сәйкес жердiң кейбiр санаттарына жеке меншiк енгiзу арқылы, қаратылған Жер кодексi (бұдан әрi – Кодекс),   жер   қатынастарына   қолданысты   алғанда осындай актi болып табылады.

Конституцияның    2-бабы    2-тармағында    былай    делiнедi:

«Республиканың егемендiгi оның бүкiл аумағын қамтиды. Мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын және бөлiнбеуiн қамтамасыз етедi». Конституциялық Кеңестiң 2003 жылғы 23 сәуiрдегi № 4 қаулысында бұл жөнiнде, мемлекет аумағы сол мемлекет өмiр сүретiн және егемен билiк ұйымы ретiнде қызмет iстейтiн кеңiстiк шегiн бiлдiредi. Құрамына жер және оның қойнауы, су көздерi, өсiмдiктер мен жануарлар дүниесi, басқа да табиғи ресурстар кiретiн аумақтың тұтастығы, қол сұғылмауы және бөлiнбеуi ұлттық қауiпсiздiктiң айқындаушы шарттары болып табылады, мемлекет оларды Конституция және халықаралық құқық нормалары негiзiнде қамтамасыз етiп, қорғайды.

Жоғарыда аталған конституциялық принциптер Қазақстандағы жер  қатынастарын  құқықтық  реттеуге  негiз  етiп алынған  (Кодекстiң 4-бабы, 6-бабының 7-тармағы, 7, 34, 37-баптары және 170-бабының 8-тармағы).

Республикадағы меншiк қатынастары дамуының конституциялық  бастаулары  да  ортақ,  олар:  «мемлекеттiк  меншiк пен  жеке  меншiк  танылады  және  бiрдей  қорғалады»  (6-баптың

1-тармағы) және «меншiк мiндет жүктейдi, оны пайдалану сонымен қатар қоғам игiлiгiне де қызмет етуге тиiс. Меншiк субъектiлерi мен объектiлерi,  меншiк  иелерiнiң  өз  құқықтарын  жүзеге  асыру  көлемi мен шектерi, оларды қорғау кепiлдiктерi заңмен белгiленедi» (6-баптың 2-тармағы) – Кодекстiң нормаларында нақтыланады.

Мәселен, Кодексте  жерге  мемлекеттiк   меншiкпен   қатар жеке меншiк те танылады (2-бөлiм, 3-бап). Бұл орайда меншiктi қорғаудың, жер қатынастарына қатысушылардың  бәрiне бiрдей ортақ Республика заңнамасына негiзделген бiрыңғай механизмi қамтамасыз етiледiодекстiң 6 және 164-баптары). Жер заңдарының мiндеттерi ретiнде мыналар  белгiленедi:    жердi сақтау   және   оған   залал   келтiрудiң   алдын   алу;   жердi   ұтымды пайдалану   мен   қорғау,   топырақ   құнарлылығын   ұдайы   қалпына келтiрiп отыру, табиғи ортаны сақтау мен жақсарту мақсатында жер қатынастарын реттеу; жеке және заңды тұлғалар мен мемлекеттiң жерге  құқықтарын  қорғау  (Кодекстiң  4  және  5-баптары).  Кодекстiң

6-бабының 3 және 5-тармақтарында, жер қатынастары субъектiлерiнiң өздерiне тиесiлi құқықтарды жүзеге асыруы табиғи pecуpc ретiндегi жерге және қоршаған ортаның өзге де объектiлерiне зиян келтiрмеуге тиiс, деп көзделедi.

Меншiк иелерi мен жер пайдаланушылардың жер учаскелерiн пайдалану  кезiндегi  құқықтары  мен  мiндеттерi  одекстiң  64  және

65-баптары), сондай-ақ жер заңдары бұзылған жағдайда меншiк құқығын немесе жер пайдалану құқығын тоқтату шарттары (Кодекстiң

93-бабы)  бұл   аталған   мақсаттар   мен   мiндеттерге   қол   жеткiзуге септiгiн тигiзедi. Кодекстiң 20-тарауында жер құқық қатынастарына қатысушылардың құқықтарын қорғауға, өзге субъектiлердiң, соның iшiнде – мемлекеттiк органдар мен олардың лауазымды тұлғаларының заңсыз   iс-әрекетi   (әрекетсiздiгi)   нәтижесiнде   келтiрiлген   залалды өтеуге бағытталған нормалар берiлген.

Қоғамдық және мемлекеттiк институттардың бiрiгiп кетуiне, қоғамдық     бiрлестiктерге     мемлекеттiк     органдардың     қызметiн жүктеуге жол берiлмейтiндiгi туралы конституциялық нормалар (Конституцияның 5-бабының 1 және 2-тармақтары) Кодекстiң 2 және

18-тарауларының ережелерiмен қамтамасыз етiледi, бұл ережелерде жер қатынастарын реттеудiң құқықтық мәселелерi тиiстi мемлекеттiк органдардың құзыретiне жатқызылып, оларды мемлекеттiк емес құрылымдардың шешуiне жол берiлмейдi.

2.   Қазақстан Республикасының ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмiрi, құқықтары мен бостандықтары (Конституцияның

1-бабының 1-тармағы) екенiн ескере отырып, Негiзгi Заң құқықтық мемлекеттiң ең негiзгi белгiлерiнiң бiрi – заңдар мен өзге де нормативтiк құқықтық актiлердiң мазмұны мен қолданылуы адамның құқықтары мен бостандықтарына қарай айқындалатынын бекiтедi (Конституцияның 12-бабының 2-тармағы). Бұл аталған ереже Қазақстанда қолданылатын құқықтың тұжырымдамалық негiзi болып табылады және Кодексте ол ескерiлген.

Мәселен, «адамның және азаматтың өз құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруы басқа адамдардың құқық